Mirash Ivanaj (1935–1948) në dosjet e Sigurimit të Shtetit : Veprimtaria politike, hetimet dhe dënimi nga Gjykata Ushtarake

Mirash Ivanaj ishte një figurë e rëndësishme e jetës publike shqiptare në gjysmën e parë të shekullit XX, i njohur si publicist, jurist, arsimtar dhe ministër i Arsimit. Ai u bë i famshëm sidomos për “Reformën Ivanaj”, një nga reformat më të rëndësishme të arsimit shqiptar, që synonte shtetëzimin dhe unifikimin e sistemit arsimor, vendosjen e arsimit fillor të detyrueshëm dhe modernizimin e shkollave në Shqipëri. Si ministër, ai luajti rol kyç në formësimin e arsimit kombëtar dhe në forcimin e institucioneve shtetërore arsimore.

Pas viteve të tij aktive politike dhe administrative, Ivanaj u tërhoq nga jeta zyrtare, por mbeti i angazhuar në rrethet intelektuale dhe arsimore. Pas pushtimit italian dhe Luftës së Dytë Botërore, ai u kthye në Shqipëri në vitin 1945, ku fillimisht punoi si mësues.

Në vitin 1946 u arrestua nga regjimi komunist nën akuzat për “agjent i huaj” dhe veprimtari armiqësore. Më pas u gjykua dhe u dënua me 7 vite burg, gjatë të cilave u përdor edhe në punë përkthimesh brenda burgut. Procesi ndaj tij u konsiderua politik dhe i padrejtë.

Mirash Ivanaj vdiq më 22 shtator 1953 në Tiranë, në spital, pas një ndërhyrjeje kirurgjikale të thjeshtë, vetëm pak ditë para se të përfundonte dënimi i tij. Vdekja e tij shënoi fundin e një jete të lidhur ngushtë me reformimin e arsimit shqiptar dhe përballjen me represionin politik të periudhës komuniste.