Te zhdukur ne diktature; Kufiri dhe kalimet e kufirit;

Pas vendosjes së regjimit komunist në nëntor 1944, Shkodra u bë një nga zonat ku represioni politik mori përmasa veçanërisht të ashpra, duke u shoqëruar me arrestime, hetime, gjykime, ekzekutime dhe ndjekje të vazhdueshme të kundërshtarëve politikë dhe grupeve të konsideruara kundërshtare nga regjimi. Në periudha të ndryshme, represioni u shtri edhe ndaj klerit, familjeve dhe personave të dyshuar për veprimtari kundër regjimit, si dhe ndaj atyre që tentonin të kalonin kufirin. Në vitet e para të regjimit, represioni u shoqërua me operacione të gjera në Kelmend dhe me goditjen e rezistencës së armatosur në Postribë. Gjatë viteve 1945–1948, dokumentacioni i kohës evidenton një numër të madh grupesh dhe individësh të konsideruar nga autoritetet si kundërshtarë të regjimit. Një pjesë e tyre u arrestuan, u dënuan me burgim ose me vdekje, ndërsa raste të tjera lidhen me vrasje gjatë përpjekjeve për arratisje ose në kufi.

Çështja e personave të zhdukur dhe e vendvarrimeve të dyshuara është pjesë e veprimtarisë së AIDSSH-së për dokumentimin e së shkuarës dhe kërkimin e përgjigjeve për familjarët. Pas zgjerimit të kompetencave ligjore në vitin 2020, Autoriteti ka vijuar identifikimin dhe dokumentimin e vendvarrimeve të dyshuara, veçanërisht në Qarkun e Shkodrës.

• 2023: Shenjëzimi i një vendvarrimi të dyshuar pranë Varrezave të Rrmajit, në bashkëpunim me Bashkinë Shkodër.
• 2024: Vijimi i hetimeve dhe kërkimeve jo-invazive për vendvarrime të dyshuara.
• 2025: Dokumentimi dhe trajtimi publik i historisë së të zhdukurve dhe vendvarrimeve.
• 2026: Vijimi i hetimeve dhe përcjellja e dokumentacionit për gërmime e zhvarrime të kontrolluara.
• 28 gusht 2026: Përurimi i ekspozitës së përhershme “Rrmaji – Vend Kujtese dhe Kërkimi” pranë Varrezave të Rrmajit.

Trajtimi i personave të ekzekutuar dhe të atyre që vdiqën në duart e shtetit, 1944–1960: Kuadri normativ, tipologjia dhe zinxhiri procedural”, nga S. Mara, O. Besho, L. Ismaili dhe J. Hibo, shqyrton mënyrën se si shteti shqiptar i viteve të para pas Luftës së Dytë Botërore rregulloi në planin ligjor dhe administrativ dënimin me vdekje, ekzekutimin dhe trajtimin e personave që vdisnin në institucionet shtetërore. Studimi mbështetet në dokumente arkivore, vendime gjyqësore, akte normative, korrespondencë administrative dhe rregullore të brendshme, duke rindërtuar zinxhirin procedural nga dënimi deri te organi zbatues. Një vëmendje e veçantë i kushtohet mungesës së dokumentacionit mbi ekzekutimin dhe fatin e trupave, duke analizuar nëse kjo mungesë lidhet me praktikat administrative dhe rregullat e ruajtjes e asgjësimit të dokumenteve.