Figura historike

Në vitet ’50, kur Sigurimi i Shtetit i hapi dosje fashikull Fan Nolit, ai jetonte prej më shumë se 20 vjetësh në SHBA. Pas Luftës së Dytë Botërore kishte mbështetur qeverinë shqiptare dhe përpiqej për njohjen e Shqipërisë nga qeveria e SHBA-së. Me reputacion të lartë në diasporë, ai ishte president nderi i “Vatrës” dhe drejtonte Kishën Ortodokse Autoqefale Shqiptare në SHBA, të themeluar prej tij.

 Në këtë periudhë, mes pakënaqësive ndaj politikës komuniste, Sigurimi kërkoi të forconte lidhjet me të, ndërsa Noli i kërkoi ndihmë shtetit shqiptar për dërgimin e një peshkopi dhe dy priftërinjve në SHBA, si edhe shprehu interes për ribotimin e veprës së tij dhe studimet historike shqiptare.

Fan Noli (1882 - 1965) është një figurë e rëndësishme e kulturës dhe historisë shqiptare të shek. XX: klerik ortodoks, politikan, diplomat, njeri i letrave dhe muzikant. Ai ishte mbajtës i disa funksioneve shtetërore dhe publike  për një periudhë të gjatë: deputet (prill 1921 -  shtator 1923), ministër, kryeministër (1924), kryeredaktor i gazetës “Dielli”, kryetar nderi i shoqatës “Vatra” dhe kryepeshkop i Kishës Ortodokse Shqiptare në Amerikë.

 

Musine Kokalari (1917-1983) lindi në Adane, Turqi dhe u rrit në Gjirokastër e Tiranë. Studimet e kreu në Tiranë në institutin “Nana Mbretneshë” dhe në Universitetin e Romës dhe mbrojti temën e diplomës për Naim Frashërin. Me kthimin e saj në Shqipëri themeloi në vitin 1941 Partinë Social-Demokrate së bashku me Mit’hat Frashërin e të tjerë. Pas mbarimit të luftës u vendos në shënjestrën e pushtetit të ri. U arrestua menjëherë pas zgjedhjeve të dhjetorit të vitit 1945 bashkë me 36 të tjerë, sepse ishin shprehur kundër ligjit të ri elektoral dhe kishin bërë përpjekje për të shtyrë zgjedhjet e para. Musineja ishte pjesë e grupit që hartoi një notë drejtuar misionit anglez që të ndërhynte pranë Qeverisë Shqiptare të shtynte mbajtjen e zgjedhjeve të para me qëllim organizimin dhe përgatitjen e frontit opozitar përballë Frontit Demokratik. Vdiq në Rrëshen pas pas 18 vjetësh burgim e 19 vjetësh interrnim. 

Me vendosjen e demokracisë në vend, merr nga Presidenti i Republikës së Shqipërisë titullin  "Martir i Demokracisë" (1993) dhe "Nderi i Kombit" (2008).

Dokumentacioni i Musinesë në dosjet e Sigurimit i përket periudhës 1945-1983, përgjatë gjithë jetës së jetuar në regjimin komunist.

 

Gjergj Kokoshi mbaroi studimet në në Itali dhe Francë dhe mbron titullin "Doktor në Letërsi". Me kthimin në Shqipëri përkrah lëvizjen antifashiste dhe në punimet e Kongresit të Përmetit zgjidhet anëtar i Këshillit të Përgjithshëm Antifashist Nacional-Çlirimtar, ku ngarkohet që në atë kohë të merrej me çështjen ne arsimit.

Emërohet Ministër Arsimi, për 80 ditë dhe jep dorëheqjen për shkak të mospërputhjeve me politikat e kohës. Ajo që e shënjoi fatin e tij  ishte reagimi ndal ligjit të ri elektoral të vitit 1945, i cili nuk garantonte zgjedhje të lira dhe pengonte krijimin e një opozite parlamentare. Në përpjekje me një grup intelektualësh të kohës dhe me orientimin e misioneve angleze dhe amerikane në vend, u mundua të përfshihej në krijimin e një grupi politik që mund të pengonte apo të shtynte zgjedhjet për shkak të kohës së kufizuar.  Jo vetëm që nuk ia arritën të formalizonin një opozitë përballë Frontit Demokratik, por madje u arrestua si pjesë e një grupi prej 37 personash. Gjyqi filloi në filloi në 17 qershor dhe përfundoi më 2 korrik 1946 dhe u dënua me 30 vjet burgim. 

Vdes në burgun e Burrelin në vitin 1960.

Mirash Ivanaj ishte një figurë e rëndësishme e jetës publike shqiptare në gjysmën e parë të shekullit XX, i njohur si publicist, jurist, arsimtar dhe ministër i Arsimit. Ai u bë i famshëm sidomos për “Reformën Ivanaj”, një nga reformat më të rëndësishme të arsimit shqiptar, që synonte shtetëzimin dhe unifikimin e sistemit arsimor, vendosjen e arsimit fillor të detyrueshëm dhe modernizimin e shkollave në Shqipëri. Si ministër, ai luajti rol kyç në formësimin e arsimit kombëtar dhe në forcimin e institucioneve shtetërore arsimore.

Pas viteve të tij aktive politike dhe administrative, Ivanaj u tërhoq nga jeta zyrtare, por mbeti i angazhuar në rrethet intelektuale dhe arsimore. Pas pushtimit italian dhe Luftës së Dytë Botërore, ai u kthye në Shqipëri në vitin 1945, ku fillimisht punoi si mësues.

Në vitin 1946 u arrestua nga regjimi komunist nën akuzat për “agjent i huaj” dhe veprimtari armiqësore. Më pas u gjykua dhe u dënua me 7 vite burg, gjatë të cilave u përdor edhe në punë përkthimesh brenda burgut. Procesi ndaj tij u konsiderua politik dhe i padrejtë.

Mirash Ivanaj vdiq më 22 shtator 1953 në Tiranë, në spital, pas një ndërhyrjeje kirurgjikale të thjeshtë, vetëm pak ditë para se të përfundonte dënimi i tij. Vdekja e tij shënoi fundin e një jete të lidhur ngushtë me reformimin e arsimit shqiptar dhe përballjen me represionin politik të periudhës komuniste.

Mehdi Frashëri zhvilloi karrierë të gjatë në administratën shtetërore shqiptare, duke mbajtur poste ministrore të ndryshme, përfshirë Ministër i Brendshëm, Ministër i Punëve Botore, Ministër i Jashtëm, Ministër i Bujqësisë, Ministër i  Drejtësisë, si dhe Kryeministër. Pas pushtimit italian në 1939 u internua, më pas mori rolin e Kryetarit të Regjencës gjatë pushtimit gjerman.

Pas Luftës së Dytë Botërore, u dënua me vdekje (në mungesë) nga regjimi komunist.

Dosja e Sigurimit të Shtetit dokumenton veprimtarinë e tij gjatë dhe pas Luftës, përfshirë akuzat për aktivitete kundër regjimit, përpjekjet për emigrim dhe lidhjet me grupe opozitare, përfshirë Komitetin Qendror në Kajro me figura si Ahmet Zogu.

Mithat Frashëri lindi më 25 mars 1880 në Janinë. Ishte biri i Abdyl Frashërit, një nga udhëheqësit e Lidhjes së Prizrenit, dhe nip i Sami dhe Naim Frashërit, figura të shquara të Rilindjes Kombëtare Shqiptare. Arsimin e kreu në Stamboll, ku edhe u përfshi në administratën osmane. Aktiviteti i tij në çështjet kombëtare u shqua veçanërisht në Kongresin e Manastirit më 1908, ku u zgjodh kryetar i Kongresit dhe njëkohësisht nënkryetar i Komisionit të Alfabetit. Ky Kongres përbënte një moment kyç në procesin e standardizimit të alfabetit shqip, nën drejtimin e Gjergj Fishtës si kryetar i komisionit përkatës.

Në vitin 1944, në kushtet e Luftës së Dytë Botërore dhe ndryshimeve politike në Shqipëri, u largua nga vendi dhe u vendos në Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Mit'hat Frashëri vdiq më 3 tetor 1949 në Nju Jork, si pasojë e një ataku kardiak. 

Pas shpërthimit të një sasie të vogël dinamiti në oborrin e Ambasadës Sovjetike më 19 shkurt, regjimi komunist e përdori këtë ngjarje si pretekst për të sulmuar elitën intelektuale.

Sabiha Kasimati së bashku me 21 intelektualë të tjerë u arrestuan dhe akuzuan pa prova konkrete si "armiq të popullit" dhe "terroristë". Pa mundësi për mbrojtje dhe pa një gjykim të rregullt, ata u pushkatuan pranë Urës së Beshirit më 26 shkurt 1951, ndërkohë që vendimi për ekzekutim u mor më 27 shkurt 1951, një ditë pas vdekjes së tyre. Pas rënies së regjimit komunist në vitin 1991, familjarët e viktimave kërkuan zbardhjen e ngjarjes dhe identifikimin e vendit të ekzekutimit. Plenumi i Gjykatës së Lartë i shpalli të pafajshëm të dënuarit, duke e cilësuar vendimin nr. 64, datë 27.02.1951 të Gjykatës së Lartë Ushtarake si të kundërligjshëm dhe të pambështetur në prova konkrete. Pas hetimeve, në vitin 1993 u identifikua vendi i ekzekutimit dhe eshtrat e viktimave u varrosën me nderime në varrezat e Dëshmorëve të Kombit.